Odpowiedź na interpelację w sprawie sytuacji w oświacie w kontekście wydarzeń w Technikum Budowlanym w Toruniu
W związku z interpelacją Pani Poseł Anny Sobeckiej przekazaną pismem znak: SPS-0202-4811/03 przez Wicemarszałka Sejmu Pana Donalda Tuska uprzejmie informuję, że z uwagą zapoznałam się z przedstawionymi problemami dotyczącymi wydarzeń w toruńskiej szkole (w tym procedur postępowania nauczycieli w sytuacjach związanych z niebezpiecznymi zachowaniami uczniów), troski o przyszłość polskiej oświaty oraz sytuacji nauczycieli zaangażowanych w uzyskiwanie kolejnych stopni awansu zawodowego. Zapewniam Pana Marszałka, że podejmowane przez resort działania mają pomagać nauczycielom i dyrektorom szkół i placówek oświatowych w rozwiązywaniu trudnych problemów. Odnosząc się do problemów poruszonych przez Panią Poseł, uprzejmie wyjaśniam: I. Zjawiska związane z agresją i przemocą w środowisku szkolnym są w resorcie edukacji przedmiotem szczegółowych badań, analiz i poszukiwania rozwiązań systemowych w zakresie ograniczania ich rozmiarów. Podstawą wszelkich działań podejmowanych przez szkołę związanych z edukacją dla bezpieczeństwa i zapobiegania zachowaniom problemowym wśród uczniów, są treści zawarte w podstawie programowej kształcenia ogólnego (DzU z 2002 r. Nr 51, poz. 458). Do przekazywania w procesie nauczania i wychowania treści zawartych w podstawie programowej kształcenia ogólnego, które mogą w istotny sposób wpłynąć na obniżenie stopnia nasilenia zachowań negatywnych uczniów na terenie szkoły i poza nią, są zobowiązane szkoły wszystkich typów. Rozwiązaniem systemowym dotyczącym tej problematyki jest również wprowadzenie do ramowych statutów szkół i placówek, oprócz programu wychowawczego, programu profilaktyki jako obowiązującego od dnia 1 września 2002 r. zgodnie z zapisami zawartymi w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2002r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola i publicznych szkół (DzU Nr 10, poz. 96), a także warunki określone w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2003 r. w sprawie szczegółowych form działalności wychowawczej i zapobiegawczej wśród dzieci i młodzieży zagrożonych uzależnieniem (DzU Nr 26, poz. 226). Zjawiska agresji, przemocy i niedostosowania społecznego wśród uczniów stały się bezpośrednią przyczyną podjęcia działań również na szczeblu rządowym. Efektem tych działań było podjęcie wspólnej decyzji o opracowaniu i wdrożeniu Programu Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci i Młodzieży będącego częścią programu ,, Bezpieczna Polska˝. Jeden z modułów zawartych w Krajowym Programie Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci i Młodzieży obejmuje procedury współpracy szkół z Policją w sytuacjach szczególnego zagrożenia demoralizacją, przestępczością, narkomanią i prostytucją. Procedury te określają kolejne kroki postępowania w sytuacji szczególnie groźnych zachowań uczniów na terenie szkoły. W bieżącym roku rozpoczęto także przygotowanie nauczycieli dotyczące pedagogicznych procedur interwencji w sytuacjach kryzysowych. Ma ono na celu uzupełnienie procedur prawnych o wiedzę dotyczącą interwencji psychologiczno-pegagogicznej. II. W związku z pytaniem o stworzenie warunków umożliwiających nauczycielom nakładanie sankcji niezdyscyplinowanym uczniom uprzejmie wyjaśniam: System nagród i kar stosowanych wobec ucznia określa statut szkoły. Statut ten opracowuje, opiniuje i zatwierdza całe środowisko danej szkoły, tj. rada pedagogiczna, uczniowie, rodzice i organ prowadzący. Kurator oświaty, jako organ nadzoru pedagogicznego, stwierdza zgodność statutu z prawem. System ten nie może być sprzeczny z polskim i międzynarodowym prawem w zakresie praw człowieka, obywatela, praw dziecka, z ogólną normą państwa demokratycznego. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. z późniejszymi zmianami w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół zobowiązuje poszczególne typy szkół do określenia praw i obowiązków uczniów, w tym: - rodzajów nagród i kar stosowanych wobec ucznia i trybu odwołania się od kary; nie mogą być stosowane kary naruszające nietykalność i godność osobistą ucznia, - przypadki, w których dyrektor szkoły może wystąpić do kuratora oświaty z wnioskiem o przeniesienie ucznia do innej szkoły (dotyczy szkoły podstawowej i gimnazjum), lub przypadki, w których rada pedagogiczna może podjąć uchwałę upoważniającą dyrektora szkoły do skreślenia ucznia z listy uczniów (dotyczy szkół ponadgimnazjalnych), - warunki pobytu w szkole zapewniające uczniom bezpieczeństwo, ochronę przed przemocą, uzależnieniami, demoralizacją oraz innymi przejawami patologii społecznej. Pracownicy resortu będą prowadzili działania wspomagające Kuratorów Oświaty w rozwiązywaniu trudnych problemów dydaktycznych i wychowawczych występujących w szkołach, dotyczyć one będą m.in. : - diagnozy problemów wychowawczych w środowisku szkolnym i rodzinnym, - działań profilaktycznych prowadzonych w szkołach i placówkach, - kształtowania i rozwijania umiejętności wychowawczych nauczycieli. Jednocześnie informuję, że w dniach 27-29 października br. będzie miała miejsce ogólnopolska konferencja ˝Nauczyciele, rodzice, uczniowie - partnerzy w procesie wychowania˝, zorganizowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu wspólnie z Centrum Metodycznym Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej. Zakładam, że konferencja pozwoli określić rolę tych trzech środowisk w tworzeniu przyjaznej szkoły zarówno dla uczniów, jak również dla nauczycieli i rodziców. Podczas obrad zostaną zaprezentowane najlepsze formy współpracy rad rodziców, rad pedagogicznych i samorządów uczniowskich oraz dobre i skuteczne działania wychowawcze. W upowszechnianiu i promowaniu dobrych wzorów tkwi szansa przełamania kryzysu wychowawczego w szkołach. Uprzejmie informuję, że 19 września br. odbyła się narada z Kuratorami Oświaty. Problematyka spotkania dotyczyła zagadnień związanych z patologią i agresją występującą w szkołach i określeniem procedur radzenia sobie z tymi trudnymi zagadnieniami. W naradzie oprócz kierownictwa i pracowników Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu uczestniczyli także eksperci i specjaliści z Policji, miejskich służb porządkowych, prokuratury oraz psycholodzy zajmujący się prewencją i profilaktyką uzależnień i przeciwdziałaniem sytuacjom patologicznym. Natomiast w dniach od 24 do 26 listopada odbędzie się organizowana we współpracy z Fundacją Karan II międzynarodowa konferencja pn. ,,Stop przemocy w szkole i na ulicy˝. Będzie poświęcona w szczególności upowszechnianiu metody A.R.T. Treningu Zastępowania Agresji A. Goldsteina. Weźmie w niej udział 2000 uczestników (nauczycieli, psychologów, pedagogów, wychowawców, pracowników nadzoru pedagogicznego oraz ośrodków doskonalenia nauczycieli). III. Odpowiadając na pytanie dotyczące dalszych zmian systemowych w polskiej oświacie, uprzejmie informuję, że podjęte zostały czynności prowadzące do zmiany systemu kształcenia i doskonalenia nauczycieli, w szczególności w zakresie programowego i metodycznego przygotowania nauczycieli do pracy wychowawczej w warunkach większej autonomii szkół i zmieniających się potrzeb społecznych, a także konieczności stosowania na co dzień zapisów obowiązującego prawa. Nowe regulacje w zakresie kształcenia nauczycieli w szkołach wyższych, które będą obowiązywały od 1 października br., oraz zmiany wprowadzone ustawą z dnia 27 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 137, poz. 1304) tworzą warunki prawne do porządkowania i doskonalenia obecnie funkcjonującego systemu kształcenia nauczycieli, a także do jego gruntownej zmiany w najbliższych latach. I tak: W DzU nr 170, poz. 1655 z dnia 30 września 2003 r. ukazało się rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu w sprawie standardów kształcenia nauczycieli w szkołach wyższych, stanowiące wykonanie upoważnienia ustawowego zawartego w art. 4 a ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym, wprowadzonego przepisami ustawy z dnia 20 lipca 2001 r. o zmianie ustawy o szkolnictwie wyższym, ustawy o wyższych szkołach zawodowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (DzU Nr 85, poz. 924 i z 2002 r. Nr 4, poz. 33). W rozporządzeniu określono wymagania dotyczące absolwentów specjalizacji nauczycielskiej (na studiach magisterskich, wyższych zawodowych i podyplomowych), jak i - poprzez opis zakresu przedmiotowego, wymiar zajęć i treści programowe - działania, które mają zagwarantować uzyskanie właściwego przygotowania zawodowego. Zostały w nim szczegółowo określone wymagania dotyczące: - zakresu merytorycznego przygotowania i umiejętności absolwenta specjalizacji nauczycielskiej, - wymiaru, zakresu i sposobu realizacji kształcenia nauczycielskiego, - wymiaru oraz sposobu realizacji praktyki pedagogicznej, - sposobu realizacji studiów podyplomowych umożliwiających nauczycielom zdobycie dodatkowych kwalifikacji lub uzyskanie przygotowania pedagogicznego, - realizacji zajęć z zakresu emisji głosu, zasad bezpieczeństwa, udzielania pierwszej pomocy, odpowiedzialności prawnej opiekuna, stosowania technologii informacyjnych i komunikacyjnych w nauczaniu oraz innych przedmiotów uzupełniających przygotowanie zawodowe nauczyciela, - znajomości przynajmniej jednego języka obcego w stopniu zaawansowanym. W analogiczny sposób do końca 2003 r. zostaną określone również standardy kształcenia nauczycieli w kolegiach nauczycielskich i nauczycielskich kolegiach języków obcych. Wymienione przepisy pozwalają określić jednolity standard działań gwarantujących uzyskanie właściwego przygotowania zawodowego we wszystkich jednostkach kształcących nauczycieli. Zarówno opublikowane, jak i przygotowywane obecnie rozporządzenia w sprawie standardów kształcenia nauczycieli określają między innymi, iż przygotowanie do zawodu nauczyciela powinno prowadzić do nabycia kompetencji w następujących zakresach: - dydaktycznym; - wychowawczym i społecznym - związanym z umiejętnością rozpoznawania potrzeb ucznia oraz zdolnością do współpracy w różnorodnych relacjach międzyludzkich; - kreatywnym - wyrażającym się zdolnością do samokształcenia, innowacyjnością i niestandardowością działań w powiązaniu ze zdolnościami adaptacyjnymi, mobilnością i elastycznością; - prakseologicznym - wyrażającym się skutecznością w planowaniu, realizacji, organizowaniu, kontroli i ocenie procesów edukacyjnych; - komunikacyjnym - wyrażającym się skutecznością zachowań werbalnych i pozawerbalnych w sytuacjach edukacyjnych, a ponadto znajomością co najmniej jednego języka obcego w stopniu zaawansowanym; - informacyjno-medialnym - wyrażającym się umiejętnością korzystania z technologii informacyjnych i komunikacyjnych oraz ich stosowania w nauczaniu. Powinno to prowadzić do wyposażenia nauczycieli w wiedzę i umiejętności odpowiednio do potrzeb wynikających ze zmieniających się stale uwarunkowań społecznych, a także wzmocnić autorytet nauczycieli, w szczególności w środowisku szkolnym. IV. Odnosząc się do wniosku, że nauczyciele zaangażowani w uzyskiwanie kolejnych stopni awansu zawodowego nie mają czasu i energii na przekazywanie wiedzy i wychowanie uczniów, uprzejmie wyjaśniam: Wprowadzony ustawą z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy Karta nauczyciela oraz o zmianie niektórych innych ustaw (DzU Nr 19, poz. 239, ze zm.) 4-stopniowy system awansu zawodowego i przyporządkowany mu system wynagradzania stanowią skuteczny mechanizm stymulujący stałe podnoszenie kwalifikacji nauczycieli, przez uzależnienie wysokości płacy nauczyciela od posiadanych kwalifikacji oraz jakości pracy. Nieodzownym bowiem warunkiem poprawy jakości kształcenia i wyrównania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży są wysokie kwalifikacje kadry pedagogicznej. Dlatego też system awansu zawodowego zakłada permanentne doskonalenie zawodowe nauczycieli oraz stopniowe zdobywanie takich kompetencji i umiejętności, jakie powinien posiadać nauczyciel współczesnej szkoły. Są to przede wszystkim: - umiejętność planowania procesu dydaktycznego i własnej pracy, - umiejętność pracy zespołowej, - umiejętność samooceny i profesjonalnej refleksji na temat własnego warsztatu pracy. Kształtowaniu tych umiejętności służy opracowywanie i realizowanie planu rozwoju zawodowego przez nauczyciela ubiegającego się o awans. Plan ten wynika z programu pracy irozwoju szkoły, w której nauczyciel jest zatrudniony, zatem oprócz zainteresowań i predyspozycji nauczyciela winien uwzględniać potrzeby szkoły i środowiska lokalnego. W związku zpowyższym, nie sposób zgodzić się z opinią, iż ubieganie się o awans ˝przeszkadza nauczycielowi w pracy˝. 30 czerwca 2002 r. znowelizowane zostało rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 sierpnia 2000 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (DzU Nr 70, poz. 825, ze zm.). Nowelizacja rozporządzenia spowodowała odbiurokratyzowanie i uproszczenie procedur awansowych, ponadto jednoznacznie określono formę przedstawienia wymaganej dokumentacji, co umożliwiło jednocześnie znaczne jej ˝odchudzenie˝. Nie sposób nie zauważyć, że w ciągu minionych trzech lat wyraźnie uwidoczniły się pozytywne zjawiska generowane przez systemu, awansu zawodowego nauczycieli, w tym przede wszystkim: - wzrost aktywności zawodowej nauczycieli - uzupełnianie i uzyskiwanie nowych kwalifikacji i kompetencji zawodowych, - stosowanie nowoczesnych metod i technik nauczania, - zwiększenie oferty zajęć pozalekcyjnych, - poprawa współpracy z rodzicami. W związku z przekazaną przez Panią Poseł informacją o stanowisku dyrektorów toruńskich szkół w sprawie systemu awansu zawodowego, zaprezentowanym na spotkaniu z Prezydentem Miasta Torunia, uprzejmie informuję, że Kujawsko-Pomorski Kurator Oświaty zostanie zobowiązany do podjęcia stosownych działań mających na celu zainspirowanie kadry dyrektorskiej do wykorzystywania procedur awansowych dla poprawy jakości procesu dydaktyczno-wychowawczego w szkołach toruńskich. Podsumowując, chciałabym podkreślić, że w przypadku konstruowania programów naprawczych związanych z przeciwdziałaniem zachowaniom problemowym dzieci i młodzieży bardzo ważne jest stałe diagnozowanie skali zagrożeń w danym środowisku lokalnym oraz monitorowanie i ewaluacja stosowanych strategii, mających na celu znaczne obniżenie skali zjawiska agresji, przemocy i niedostosowania społecznego, ale również możliwość weryfikowania i modyfikowania stosowanych rozwiązań dla osiągnięcia jak najwyższej ich skuteczności, a szkoła nie jest jedyną instytucją odpowiedzialną za osiągnięcie sukcesu w tym zakresie. Określone zadania mają także inne podmioty. Pomoc społeczna - niwelowanie lub ograniczanie negatywnych skutków transformacji dla dzieci i młodzieży oraz przeciwdziałanie marginalizacji i wykluczeniu, zaburzeniom poczucia bezpieczeństwa socjalnego, policja - przeciwdziałanie patologiom w środowiskach otwartych, służba zdrowia - profilaktyka zdrowotna i redukcja szkód w zakresie uzależnień, sprawiedliwość - system skutecznych kar, uwzględniający wychowanie resocjalizacyjne młodocianych przestępców, samorządy terytorialne - realizację alternatywnych programów w osiedlach czy gminach, stwarzających młodzieży możliwość zaangażowania się w satysfakcjonującą działalność. Wypadkowa działań wszystkich uczestniczących podmiotów decyduje o skuteczności systemu przeciwdziałania i zapobiegania zjawiskom patologii społecznej. Zapewniam Pana Marszałka oraz Panią Poseł, że opisane problemy i niekorzystne zjawiska są przedmiotem mojej szczególnej uwagi, stąd podejmowane działania zaradcze, wspierające i kontrolne. Jestem wdzięczna wszystkim, którzy włączają się w proces wychowania młodego pokolenia w dzisiejszych, nienależących do najłatwiejszych, czasach. Wierzę, że inicjatywy podjęte przez Panią Poseł w tym zakresie również okażą się pomocne. Minister Krystyna Łybacka Warszawa, dnia 2 października 2003 r.