Odpowiedź na interpelację w sprawie wyrównywania szans dla uczących się dzieci i młodzieży z rodzin o najniższych dochodach
Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację Pana Posła Józefa Cepila (SPS-0202-9659/05) w sprawie wyrównywania szans dla uczących się dzieci i młodzieży z rodzin o najniższych dochodach, uprzejmie informuję: Zgodnie z ustawą z dnia 16 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. Nr 281, poz. 2781) wprowadzony został nowy, systemowy model pomocy materialnej dla uczniów. Powyższy akt prawny dodał do ustawy o systemie oświaty nowy rozdział 8a ˝Pomoc materialna dla uczniów˝, który w sposób szczegółowy określa zasady udzielania pomocy materialnej dla uczniów w postaci stypendium szkolnego, zasiłku szkolnego, stypendium za wyniki w nauce lub za osiągnięcia sportowe, stypendium Prezesa Rady Ministrów, stypendium ministra właściwego ds. oświaty i wychowania, stypendium ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Zgodnie z art. 90r pkt 2 ustawy o systemie oświaty środki na realizację stypendiów zostały zagwarantowane w ustawie budżetowej na 2005 r. w rezerwie celowej nr 55 ˝Narodowy Program Stypendialny˝. W 2005 roku na ten cel przeznaczono kwotę 242 500 000 zł. W chwili obecnej trwają ostatnie prace nad przekazaniem środków na wypłatę stypendiów do poszczególnych wojewodów. Podstawowym celem pomocy materialnej dla uczniów, zgodnie z art. 90b ust. 2, jest zmniejszanie różnic w dostępie do edukacji oraz umożliwienie pokonywania barier dostępu do edukacji wynikających z trudnej sytuacji ucznia. Uzyskanie założonych celów jest możliwe przez umożliwienie korzystania m.in. z dodatkowych zajęć edukacyjnych i wyrównawczych, udzielanie pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym itp. Od września 2004 roku rozpoczęto realizację działania 2.2 Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego 2004-2006 ˝Wyrównywanie szans edukacyjnych przez programy stypendialne˝. Celem tego działania jest podniesienie dostępu do kształcenia na poziomie ponadgimnazjalnym i wyższym dla uczniów pochodzących z obszarów wiejskich i studentów pochodzących z obszarów zagrożonych marginalizacją (w tym w szczególności obszarów wiejskich i obszarów restrukturyzacji przemysłów). Wsparcie w ramach programu jest udzielane uczniom publicznych i niepublicznych szkół ponadgimnazjalnych kończących się maturą, pochodzącym z rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej, z obszarów wiejskich (stałe zameldowanie), w tym dla dzieci z rodzin byłych pracowników PGR, z wyłączeniem szkół dla dorosłych. Program ten trafi do co najmniej 123 tys. uczniów. W okresie programowania na lata 2004-2006 na stypendia dla młodzieży wiejskiej przewidziano środki publiczne (tj. środki Europejskiego Funduszu Społecznego - EFS i budżetu państwa) w wysokości 151 mln EUR (dofinansowanie z EFS stanowi ok. 70% wydatków kwalifikowalnych oraz ok. 30% środków pochodzi z budżetu państwa - rezerwa Ministra Edukacji Narodowej i Sportu przekazywana zgodnie z zasadami ustalanymi przez MENiS). Wysokość stypendium dla ucznia w maksymalnej kwocie może wynosić 250 zł w skali miesiąca. Beneficjentami (projektodawcami) w ramach działania 2.2 są powiaty oraz ich związki i porozumienia. W przypadku stypendiów dla młodzieży z obszarów wiejskich pomoc może być przekazywana w formie rzeczowej, dofinansowania przez beneficjenta opłat związanych z pobieraniem nauki przez ucznia albo refundacji wydatków poniesionych wcześniej przez ucznia. Obok programów stypendialnych Ministerstwo realizuje również Rządowy program wyrównywania warunków startu szkolnego uczniów ˝Wyprawka szkolna˝. Ubóstwo, w ciągu ostatnich lat, dotyka coraz większej liczby uczniów, stając się jedną z głównych barier edukacyjnych, ograniczających szanse rozwoju edukacyjnego dzieci i młodzieży. Wprowadzenie w roku 2002 i kontynuacja w roku 2003 i 2004 Rządowego programu wyrównywania startu szkolnego uczniów ˝Wyprawka szkolna˝ w znacznym stopniu pomaga te bariery przełamywać. W ciągu trzech lat trwania programu w podręczniki szkolne zaopatrzonych zostało blisko 410 tys. pierwszoklasistów, w tym w 2004 roku 134 360 uczniów. Z programu korzystają również uczniowie pierwszych klas ogólnokształcących szkół muzycznych I stopnia, dla których Minister Kultury jest organem prowadzącym. Rokrocznie na potrzeby programu w budżecie państwa rezerwowana jest kwota 11 000 000 zł. Program spotkał się z ogromnym zainteresowaniem i aprobatą społeczną. Do programu na pełnych zasadach partnerstwa zostały włączone wszystkie gminy i szkoły podstawowe. W latach 2002 i 2003 w programie uczestniczyło również Ministerstwo Polityki Społecznej, które w ramach ˝Wyprawki szkolnej˝ dostarczało pierwszoklasistom tornistry, stroje gimnastyczne, przybory szkolne. W roku 2005 program będzie finansowany z rezerwy celowej budżetu państwa z poz. 51, przeznaczonej na finansowanie wyprawki szkolnej, przewidzianej do dyspozycji Ministra Edukacji Narodowej i Sportu w wysokości 11 000 tys. zł. Przewiduje się, że w roku 2005 pomocą zostanie objętych ok. 130 tys. uczniów klas pierwszych. Poza działaniami z obszaru pomocy materialnej dla uczniów w ramach systemu edukacji realizowane są także inne formy pomocy. Zaliczyć do nich można takie formy, jak pomoc psychologiczno-pedagogiczna, doradztwo szkolne i zawodowe, zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne, organizacja wypoczynku. Działalność taka stanowi istotny czynnik wspierania rodziny, szczególnie w sytuacji, gdy dziecko nie posiada możliwości korzystania z płatnej oferty w zakresie kształtowania zdolności, rozwijania umiejętności, poszerzania wiedzy czy też korzystnej organizacji czasu wolnego. Podsumowując odpowiedź na pytanie o działania Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu związane z wyrównywaniem szans edukacyjnych dzieci żyjących w ubóstwie, można stwierdzić, że: - resort edukacji przeznacza coraz większe środki na pomoc adresowaną do dzieci i młodzieży zagrożonej skutkami ubóstwa, - przygotowuje oparte na wybranych rezerwach celowych budżetu państwa programy pomocowe dla uczniów najuboższych, zakładające współpracę w tym zakresie z samorządami terytorialnymi, - w ramach polityki oświatowej resortu, z wykorzystaniem funduszy strukturalnych, diagnozuje i rozwiązuje problemy pokonywania barier edukacyjnych uczniów z terenów wiejskich. Natomiast stanowisko Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu w sprawie Funduszu im. Komisji Edukacji Narodowej zostało zawarte w stanowisku Rządu. Pozwolę sobie przypomnieć, że stanowisko to podkreśla, że cel Funduszu, związany z pomocą edukacyjną dla uczniów, jest zgodny z polityką społeczną Rządu, który traktuje kształcenie oraz wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci i młodzieży jako obszar priorytetowy, stanowiący inwestycję w społeczny i gospodarczy rozwój kraju. Projekt obejmuje założenia zbieżne z rozwiązaniami zawartymi w ustawie z dnia 16 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Szczególną wartość przedłożonego projektu poselskiego stanowi ujęta w nim koncepcja włączenia się społeczności lokalnych w działania adresowane do najuboższych uczniów. Podobne rozwiązania, mające na celu aktywizowanie i skupianie lokalnego środowiska wokół potrzeby udzielania pomocy dzieciom, wykorzystywania dostępnych w danym środowisku możliwości wspierania rozwoju uczniów, zawiera Narodowy Program Stypendialny, zaakceptowany przez Radę Ministrów 28 września 2004 r., wprowadzany do realizacji od 1 stycznia 2005 r. Efektywność proponowanych w Narodowym Programie Stypendialnym rozwiązań, a także ewentualną potrzebę wsparcia działań ujętych w tym Programie inicjatywami uzupełniającymi można będzie wstępnie ocenić po przynajmniej roku realizacji. Ponieważ Narodowy Program Stypendialny zakłada prowadzenie monitoringu i ewaluacji, a także nadzoru nad realizacją poszczególnych obszarów oraz operowania zintegrowaną wiedzą o udzielanych w ramach programu formach wsparcia, możliwe będzie przeprowadzenie analizy efektywności wdrożonych rozwiązań i ocena ich skuteczności, a w konsekwencji wprowadzenie odpowiednich korekt i uzupełnień. Dotyczy to także nowego modelu rozwiązania systemowego, zawartego w ustawie z dnia 16 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Skuteczność tego modelu w znacznej mierze zależy od wysokości środków finansowych przeznaczonych na jego realizację. Dlatego też, popierając co do zasady wszelkie działania zmierzające do optymalizacji systemu pomocy materialnej dla uczniów, należy zauważyć, że nowe rozwiązania systemowe w zakresie pomocy materialnej dla uczniów przyjęte w Narodowym Programie Stypendialnym są zbieżne lub wręcz pokrywają się z rozwiązaniami zawartymi w poselskim projekcie ustawy o Funduszu im. Komisji Edukacji Narodowej. Zatem na obecnym etapie najwłaściwszym rozwiązaniem jest zintegrowanie wszystkich dostępnych środków w już funkcjonującym systemie pomocy materialnej dla uczniów - Narodowym Programie Stypendialnym. Z wyrazami szacunku Podsekretarz stanu Anna Radziwiłł Warszawa, dnia 29 marca 2005 r.